Zrzeczenie się dziedziczenia i zachowku: jak przedsiębiorca zabezpiecza następcę w firmie

Kto zawiera umowę, w jakiej formie i czego ona dotyczy

Umowa o spadek po osobie żyjącej jest co do zasady nieważna (art. 1047 k.c.), ale spadkobierca ustawowy może przez umowę z przyszłym spadkodawcą zrzec się dziedziczenia po nim (art. 1048 § 1 k.c.). Spadkobiercami ustawowymi przedsiębiorcy są w pierwszej kolejności jego dzieci i małżonek (art. 931 § 1 k.c.), a gdy nie ma on zstępnych — małżonek i rodzice (art. 932 § 1 k.c.).

Stronami umowy są zatem zrzekający się i sam przedsiębiorca. Nieważne jest natomiast porozumienie rodzeństwa zawarte za życia rodzica, w którym jedno z dzieci obiecuje drugiemu, że nie będzie żądać od niego zachowku (art. 1047 k.c.). Sąd Najwyższy zaliczył zrzeczenie się prawa do zachowku do umów o spadek, a wyjątek z art. 1048 k.c. obejmuje tylko umowę z przyszłym spadkodawcą (uchwała z 17 marca 2017 r., III CZP 110/16). Małoletniego dziecka przedsiębiorcy nie może przy tej umowie reprezentować żadne z rodziców; reprezentanta dziecka ustanawia sąd opiekuńczy (art. 98 § 2 pkt 2 i art. 99 § 1 k.r.o.).

Umowa powinna być zawarta w formie aktu notarialnego (art. 1048 § 1 zd. 2 k.c.), a bez zachowania tej formy jest nieważna (art. 73 § 2 k.c.). Nie wystarczą więc podpisy poświadczone notarialnie.

Zrzeczenie dotyczy dziedziczenia wyłącznie po tym spadkodawcy, z którym zawarto umowę, i wywołuje skutki prawne dopiero z chwilą jego śmierci (postanowienie Sądu Najwyższego z 12 września 2023 r., I CSK 5104/22).

Zrzeczenie się dziedziczenia czy tylko zachowku

Zrzeczenie się dziedziczenia w pełnym zakresie wyłącza zrzekającego się od dziedziczenia ustawowego, tak jakby nie dożył otwarcia spadku (art. 1049 § 2 k.c.; I CSK 5104/22). Zrzekający się nie ma też prawa do zachowku, ponieważ nie byłby powołany do spadku z ustawy (art. 991 § 1 k.c.).

Od 22 maja 2023 r. art. 1048 § 2 k.c. wprost stanowi, że zrzeczenie się dziedziczenia może być ograniczone do zrzeczenia się tylko prawa do zachowku w całości lub w części. Kto zrzekł się tylko zachowku, pozostaje spadkobiercą ustawowym i może dziedziczyć, jeżeli dojdzie do dziedziczenia z ustawy (art. 926 § 2 i 3 k.c.). Nie może jednak żądać zachowku w zakresie, w jakim się go zrzekł.

Przy ustalaniu udziału spadkowego stanowiącego podstawę do obliczania zachowku nie uwzględnia się spadkobierców, którzy zrzekli się dziedziczenia (art. 992 k.c.). Zwiększa to co do zasady zachowek pozostałych uprawnionych (III CZP 110/16). Nie dzieje się tak, gdy udział zrzekającego się przypada jego zstępnym, których umowa nie objęła (art. 931 § 2 w zw. z art. 1049 § 2 k.c.). Według tej samej uchwały zrzeczenie się samego zachowku nie zwiększa zachowku pozostałych uprawnionych, ponieważ zrzekającego się nadal bierze się pod uwagę przy obliczaniu ich zachowku.

Czy zrzeczenie obejmuje dzieci zrzekającego się

Zrzeczenie się dziedziczenia obejmuje również zstępnych zrzekającego się, chyba że strony umówiły się inaczej (art. 1049 § 1 k.c.). Granicę tej zasady wskazał Sąd Najwyższy w uchwale z 3 czerwca 2026 r. (III CZP 34/25). Zrzeczenie się dziedziczenia przez jedno z rodziców spadkodawcy, obejmujące zstępnych zrzekającego się, nie odnosi skutku względem rodzeństwa spadkodawcy co do udziału, który przypada rodzeństwu, jeżeli jedno z rodziców nie dożyło otwarcia spadku (art. 932 § 4 k.c.).

Jeżeli dziecko przedsiębiorcy zrzeka się dziedziczenia, ale umowa wyłącza jego zstępnych spod skutków zrzeczenia, udział, który by mu przypadał, przypada jego dzieciom (art. 931 § 2 w zw. z art. 1049 § 2 k.c.). Jako zstępni, którzy byliby powołani do spadku z ustawy, należą one do kręgu uprawnionych do zachowku (art. 991 § 1 k.c.), więc roszczenia wobec następcy mogą zgłosić wnuki przedsiębiorcy. Inaczej jest przy zrzeczeniu się samego zachowku: według Sądu Najwyższego nie powoduje ono pojawienia się nowych uprawnionych (III CZP 110/16).

Zrzeczenie a testament

Zrzeczenie się dziedziczenia nie wskazuje następcy, ponieważ rozrządzić majątkiem na wypadek śmierci można jedynie przez testament (art. 941 k.c.). Sąd Najwyższy przyjął, że zrzeczenie się dziedziczenia z ustawy nie wyłącza dziedziczenia z testamentu sporządzonego przed zawarciem umowy albo po nim (postanowienie z 9 lipca 2021 r., II CSK 153/21).

Zrzeczenie się dziedziczenia przez następcę może zwiększyć zachowek pozostałych uprawnionych także wtedy, gdy następca dziedziczy z testamentu. Przy ustalaniu udziału spadkowego stanowiącego podstawę obliczenia zachowku nie uwzględnia się bowiem spadkobierców, którzy zrzekli się dziedziczenia (art. 992 k.c.).

Uchylenie umowy i wady oświadczenia woli

Zrzeczenie się dziedziczenia można uchylić umową zawartą w formie aktu notarialnego między zrzekającym się a przyszłym spadkodawcą (art. 1050 k.c.). Uchylenie jest więc możliwe tylko za życia spadkodawcy.

Od skutków prawnych oświadczenia złożonego w umowie o zrzeczenie się dziedziczenia można ponadto uchylić się z powodu błędu, podstępu albo bezprawnej groźby, na warunkach określonych w art. 84, 86 i 87 k.c. Uchylenie się następuje przez oświadczenie złożone drugiej stronie na piśmie (art. 88 § 1 k.c.). Uprawnienie to wygasa z upływem roku od wykrycia błędu, a w razie groźby — od ustania stanu obawy (art. 88 § 2 k.c.).

Darowizna dla zrzekającego się i ujawnienie zrzeczenia po śmierci spadkodawcy

Przepisy o zrzeczeniu się dziedziczenia nie regulują zapłaty za zrzeczenie (art. 1048–1050 k.c.). Jeżeli zrzekający się ma otrzymać od przedsiębiorcy darowiznę, oświadczenie darczyńcy powinno być złożone w formie aktu notarialnego (art. 890 § 1 k.c.). Umowa darowizny zawarta bez tej formy staje się jednak ważna, jeżeli przyrzeczone świadczenie zostało spełnione (art. 890 § 1 k.c.), co nie dotyczy m.in. darowizny nieruchomości (art. 890 § 2 i art. 158 k.c.). Skutki podatkowe takiej darowizny i zwolnienia z długu z tytułu zachowku należy ustalić z doradcą podatkowym.

Sąd, który nie zna umowy, może stwierdzić nabycie spadku przez osobę, która zrzekła się dziedziczenia. Dowód, że nie jest ona spadkobiercą, można wtedy przeprowadzić tylko w postępowaniu o uchylenie lub zmianę stwierdzenia nabycia spadku (art. 679 § 1 k.p.c.; postanowienie Sądu Najwyższego z 11 października 2013 r., I CSK 6/13). Przepis ten stosuje się odpowiednio do zarejestrowanego aktu poświadczenia dziedziczenia (art. 679 § 4 k.p.c.). Uczestnik postępowania o stwierdzenie nabycia spadku może żądać zmiany postanowienia tylko na podstawie, której nie mógł powołać w tamtym postępowaniu, i tylko przed upływem roku od dnia, w którym uzyskał tę możność (art. 679 § 1 zd. 2 k.p.c.).

Pytania i odpowiedzi

Czytaj też

Marcin Marusiński — radca prawny (nr wpisu ŁD-M-1936), prowadzi sprawy spadkowe i gospodarcze, w szczególności dotyczące przedsiębiorstw po śmierci właściciela. Autor serwisów spadekpofirmie.pl i pozewdosadu.pl. Więcej: marusinski.pl