Wykonawca testamentu przedsiębiorcy: obowiązki, wynagrodzenie i stosunek do zarządcy sukcesyjnego

Kto powołuje wykonawcę testamentu i kto może nim być

Spadkodawca może w testamencie powołać jednego albo kilku wykonawców testamentu (art. 986 § 1 Kodeksu cywilnego, dalej: k.c.). Wykonawcę można powołać do zarządu całym spadkiem, jego zorganizowaną częścią lub oznaczonym składnikiem (art. 986¹ k.c.). Przedsiębiorca może więc na przykład powierzyć wykonawcy zarząd wyłącznie przedsiębiorstwem (z zastrzeżeniem opisanym niżej w części o zarządzie sukcesyjnym) albo wyłącznie jedną nieruchomością. W obu przypadkach zarząd powierzony na podstawie art. 986¹ k.c. może obejmować je tylko w takim zakresie, w jakim należą do spadku.

Wykonawcą testamentu nie może być osoba, która nie ma pełnej zdolności do czynności prawnych (art. 986 § 2 k.c.). Pełną zdolność do czynności prawnych nabywa się z chwilą uzyskania pełnoletności (art. 11 k.c.). Nie mają jej osoby ubezwłasnowolnione całkowicie lub częściowo (art. 12 i art. 15 k.c.) ani osoby, dla których w sprawie o ubezwłasnowolnienie ustanowiono doradcę tymczasowego (art. 549 § 1 Kodeksu postępowania cywilnego, dalej: k.p.c.). Wykonawcą nie może więc być małoletni ani żadna z tych osób.

Osoba powołana na wykonawcę testamentu może odmówić przyjęcia tego obowiązku, czyli funkcji wykonawcy (art. 987 k.c.). Oświadczenie o odmowie składa się w sądzie spadku ustnie do protokołu albo na piśmie z podpisem urzędowo poświadczonym albo przed notariuszem (art. 664 k.p.c.). Ten sam przepis wymaga, by pełnomocnictwa do złożenia takiego oświadczenia udzielić na piśmie z podpisem urzędowo poświadczonym. Sądem spadku jest co do zasady sąd ostatniego miejsca zwykłego pobytu spadkodawcy (art. 628 k.p.c.).

Obowiązki wykonawcy: zarząd, długi spadkowe, zapisy i polecenia

Jeżeli spadkodawca nie postanowił inaczej, wykonawca testamentu powinien zarządzać majątkiem spadkowym i spłacić długi spadkowe, w szczególności wykonać zapisy zwykłe i polecenia. Następnie powinien wydać spadkobiercom majątek spadkowy zgodnie z wolą spadkodawcy i z ustawą, a w każdym razie niezwłocznie po dokonaniu działu spadku (art. 988 § 1 k.c.).

Zapis zwykły zobowiązuje spadkobiercę — a przy dalszym zapisie zapisobiercę — do spełnienia określonego świadczenia majątkowego na rzecz oznaczonej osoby (art. 968 § 1 i 2 k.c.). Polecenie nakłada na spadkobiercę lub zapisobiercę obowiązek oznaczonego działania lub zaniechania, nie czyniąc nikogo wierzycielem (art. 982 k.c.). Obowiązek wykonania zapisów zwykłych i poleceń należy do długów spadkowych (art. 922 § 3 k.c.). Wykonawca może też żądać wykonania polecenia, chyba że polecenie ma wyłącznie na celu korzyść obciążonego nim (art. 985 k.c.).

Aby ustalić, co należy do spadku i jakie są długi spadkowe, wykonawca może złożyć wykaz inwentarza w sądzie albo przed notariuszem (art. 1031¹ § 1 k.c.). Może też wystąpić o sporządzenie spisu inwentarza do sądu spadku albo bezpośrednio do komornika (art. 637 § 1 i art. 637¹ § 1 k.p.c.). Wykaz i spis inwentarza szerzej opisuje strona spadek z długami.

Wykonawca nie dokonuje działu spadku: dział może nastąpić na mocy umowy między wszystkimi spadkobiercami albo na mocy orzeczenia sądu na żądanie któregokolwiek ze spadkobierców (art. 1037 § 1 k.c.). Jeżeli testament zawiera zapis windykacyjny, wykonawca powinien wydać przedmiot zapisu zapisobiercy (art. 988 § 3 k.c.). Spadkodawca może też powierzyć wykonawcy zarząd tym przedmiotem do chwili, w której zapisobierca obejmie go we władanie (art. 990¹ k.c.). Sam zapis windykacyjny opisuje strona sukcesja firmy za życia.

Wykonawca w sądzie i wobec osób trzecich

Wykonawca testamentu może pozywać i być pozywany w sprawach wynikających z zarządu spadkiem, jego zorganizowaną częścią lub oznaczonym składnikiem. Może również pozywać w sprawach o prawa należące do spadku i być pozwany w sprawach o długi spadkowe (art. 988 § 2 k.c.). Jak wskazał Sąd Najwyższy (dalej: SN) w uzasadnieniu uchwały z 22 czerwca 2017 r. (III CZP 8/17), w orzecznictwie i literaturze prawniczej przyjmuje się, że stroną procesową jest wówczas wykonawca testamentu. Działa on we własnym imieniu, lecz w cudzej sferze prawnej, to znaczy prowadzi spór nie o własne prawa i obowiązki.

Na wniosek osoby powołanej na wykonawcę testamentu sąd spadku albo notariusz wydaje jej zaświadczenie. Zaświadczenie zawiera dane spadkodawcy i wykonawcy oraz stwierdzenie, że dana osoba została powołana na wykonawcę testamentu; jeżeli spadkodawca określił prawa i obowiązki wykonawcy, wskazuje się je również (art. 665 § 1 k.p.c.).

W sprawie o wydanie zaświadczenia sąd bada istnienie testamentu i jego ważność ze względu na formę (uchwała SN z 18 lipca 2012 r., III CZP 34/12). Według uzasadnienia tej uchwały sąd bada także legitymację wnioskodawcy, łącznie z jego zdolnością do czynności prawnych. W tym samym uzasadnieniu SN wskazał, że zaświadczenie jest dokumentem publicznym, który upoważnia wykonawcę do występowania w sprawach majątku spadkowego przed sądami, urzędami i innymi instytucjami, a także wobec osób fizycznych i prawnych, zwłaszcza spadkobierców i zapisobierców. Zaświadczenie nie przesądza jednak, kto dziedziczy: jego wydanie nie wiąże sądu w późniejszym postępowaniu o stwierdzenie nabycia spadku (postanowienie SN z 24 lutego 2016 r., III CSK 405/15). Jak spadkobiercy wykazują swoje prawa, opisuje strona notariusz czy sąd.

Wynagrodzenie, wydatki i rozliczenia ze spadkobiercami

Do wzajemnych roszczeń między spadkobiercą a wykonawcą testamentu wynikających ze sprawowania zarządu stosuje się odpowiednio przepisy o zleceniu za wynagrodzeniem (art. 989 § 1 k.c.). Kodeks cywilny nie określa wysokości wynagrodzenia wykonawcy. Jeżeli z okoliczności nie wynika, że wykonawca zobowiązał się działać bez wynagrodzenia, a wysokości wynagrodzenia nie określono i nie ma obowiązującej taryfy, należy mu się wynagrodzenie odpowiadające wykonanej pracy. Wynika to z odpowiedniego stosowania przepisów o zleceniu (art. 989 § 1 i art. 735 § 1 i 2 k.c.). Według SN formą wynagrodzenia wykonawcy może być zapis uczyniony na jego rzecz w testamencie (postanowienie z 14 maja 2015 r., I CSK 489/14).

Z tego samego odesłania wynika, że wykonawca powinien udzielać spadkobiercom potrzebnych wiadomości o przebiegu zarządu, po jego zakończeniu złożyć sprawozdanie i wydać to, co przy zarządzie dla nich uzyskał (art. 740 k.c.). Spadkobiercy powinni z kolei zwrócić wykonawcy wydatki poczynione w celu należytego wykonania jego obowiązków wraz z odsetkami ustawowymi, a także zwolnić go od zobowiązań, które w tym celu zaciągnął w imieniu własnym (art. 742 k.c.). Jeżeli wykonywanie tych obowiązków wymaga wydatków, spadkobiercy powinni na żądanie wykonawcy udzielić mu odpowiedniej zaliczki (art. 743 k.c.).

Koszty zarządu majątkiem spadkowym oraz wynagrodzenie wykonawcy testamentu należą do długów spadkowych (art. 989 § 2 k.c.).

Zwolnienie wykonawcy przez sąd

Z ważnych powodów sąd może zwolnić wykonawcę testamentu (art. 990 k.c.). Ustawa nie wylicza tych powodów — ocenia je sąd w okolicznościach konkretnej sprawy. Wniosek o zwolnienie może złożyć osoba zainteresowana, a sąd rozstrzyga go po wysłuchaniu wykonawcy (art. 691 § 1 k.p.c.). Od wniosku o zwolnienie z obowiązków wykonawcy testamentu nie pobiera się opłaty sądowej (art. 95 ust. 1 pkt 3 ustawy o kosztach sądowych w sprawach cywilnych). Zwolniony wykonawca powinien zwrócić zaświadczenie o swoich uprawnieniach (art. 691 § 2 k.p.c.). W sprawach dotyczących zwolnienia wykonawcy testamentu skarga kasacyjna nie przysługuje (art. 519¹ § 4 pkt 3 k.p.c.).

Wykonawca testamentu a zarządca sukcesyjny

Ustawa z 5 lipca 2018 r. o zarządzie sukcesyjnym przedsiębiorstwem osoby fizycznej i innych ułatwieniach związanych z sukcesją przedsiębiorstw (dalej: u.z.s.) reguluje m.in. tymczasowe zarządzanie przedsiębiorstwem po śmierci przedsiębiorcy. Chodzi o przedsiębiorcę, który wykonywał działalność gospodarczą we własnym imieniu na podstawie wpisu do Centralnej Ewidencji i Informacji o Działalności Gospodarczej (dalej: CEIDG; art. 1 pkt 1 u.z.s.). Przepisy tej ustawy stosuje się, jeżeli śmierć przedsiębiorcy nastąpiła po 24 listopada 2018 r. (art. 125 i art. 135 u.z.s.).

Jeżeli został ustanowiony zarząd sukcesyjny, zarząd spadkiem sprawowany przez wykonawcę testamentu nie obejmuje przedsiębiorstwa w spadku (art. 24 u.z.s.). Przedsiębiorstwo w spadku obejmuje m.in. składniki niematerialne i materialne przeznaczone do wykonywania działalności gospodarczej przez przedsiębiorcę, stanowiące jego mienie w chwili śmierci (art. 2 ust. 1–3 u.z.s.). Składniki spadku, które nie należą do przedsiębiorstwa w spadku, na przykład mieszkanie nieprzeznaczone do wykonywania działalności gospodarczej, nie są objęte tym wyłączeniem.

Sama funkcja wykonawcy testamentu nie daje uprawnienia do powołania zarządcy sukcesyjnego: ustawa nie wymienia wykonawcy wśród osób, które mogą to zrobić po śmierci przedsiębiorcy (art. 12 ust. 1 i 2 u.z.s.). Kto i w jakim terminie może powołać zarządcę, opisuje strona zarząd sukcesyjny. Przedsiębiorca może natomiast jeszcze za życia powołać zarządcę sukcesyjnego i złożyć wniosek o jego wpis do CEIDG (art. 7 ust. 1 pkt 1 i art. 9 ust. 1 u.z.s.), niezależnie od powołania wykonawcy testamentu. Dokumenty potrzebne do takiego przygotowania sukcesji opisuje strona sukcesja firmy za życia.

Wykonawcy testamentu, którego powołuje spadkodawca w testamencie, nie należy mylić z kuratorem spadku, którego w razie potrzeby ustanawia sąd do czasu objęcia spadku przez spadkobiercę (art. 666 § 1 k.p.c.).

Pytania i odpowiedzi

Czytaj też

Marcin Marusiński — radca prawny (nr wpisu ŁD-M-1936), prowadzi sprawy spadkowe i gospodarcze, w szczególności dotyczące przedsiębiorstw po śmierci właściciela. Autor serwisów spadekpofirmie.pl i pozewdosadu.pl. Więcej: marusinski.pl