Kto dziedziczy długi po zmarłym? Kolejność dziedziczenia, kaskada odrzuceń i terminy dla dalszych spadkobierców

Nikt nie dziedziczy „samych długów" — dziedziczy się spadek

Spadek to ogół praw i obowiązków majątkowych zmarłego (art. 922 k.c.). Kto nabywa spadek, ten odpowiada za długi spadkowe — także wtedy, gdy faktycznie nic nie otrzymał (art. 1030 k.c.).

Spadkobierca może spadek przyjąć wprost (pełna odpowiedzialność), przyjąć z dobrodziejstwem inwentarza (odpowiedzialność do wartości aktywów) albo odrzucić (art. 1012 i art. 1031 k.c.). Na oświadczenie ma sześć miesięcy od dnia, w którym dowiedział się o tytule swego powołania; brak oświadczenia oznacza przyjęcie z dobrodziejstwem inwentarza (art. 1015 § 1 i 2 k.c.). Ta zasada dotyczy spadków otwartych od 18 października 2015 r. (art. 6 ustawy z dnia 20 marca 2015 r. o zmianie ustawy – Kodeks cywilny oraz niektórych innych ustaw); po osobie zmarłej wcześniej milczenie oznaczało co do zasady przyjęcie wprost (wyjątek dotyczył m.in. małoletnich).

Po otwarciu spadku jedyną drogą, by nie odpowiadać za długi w ogóle, jest odrzucenie spadku. Odrzucający jest jednak traktowany tak, jakby nie dożył otwarcia spadku (art. 1020 k.c.), a w jego miejsce wchodzą kolejne osoby powołane z ustawy — gdy odrzuca zstępny, brat lub siostra zmarłego (albo ich zstępny), dziadek albo ciotka lub wuj zmarłego, w pierwszej kolejności jego zstępni (art. 931 § 2, art. 932 § 5 i art. 934 § 2–2¹ k.c.); udział małżonka albo rodzica, który odrzucił spadek, przypada innym spadkobiercom (art. 931 § 1, art. 932 § 3 i 4 k.c.) — w przypadku rodzica przede wszystkim rodzeństwu zmarłego, a więc także dzieciom odrzucającego.

Kolejność dziedziczenia ustawowego — kto jest „następny w kolejce"

Jeżeli nie ma testamentu albo spadkobiercy testamentowi spadek odrzucili, dziedziczą małżonek i krewni zmarłego w ustawowej kolejności (art. 926 § 2 k.c.):

1. Małżonek i dzieci. Udział dziecka, które nie dożyło otwarcia spadku albo spadek odrzuciło, przypada jego dzieciom — wnukom zmarłego, a dalej prawnukom; w tej linii nie ma granicy pokoleniowej (art. 931 k.c.).
2. Małżonek i rodzice — gdy zmarły nie miał zstępnych albo wszyscy odrzucili (art. 932 § 1 k.c.).
3. Rodzeństwo i jego zstępni. Rodzeństwo dziedziczy udział tego z rodziców, który nie dożył otwarcia spadku albo spadek odrzucił. W miejsce brata lub siostry wchodzą ich dzieci — bratankowie i siostrzeńcy — a dalej ich zstępni (art. 932 § 4 i 5 k.c.).
4. Dziadkowie i ich zstępni — gdy nie ma nikogo z poprzednich grup: udział dziadka przypada jego dzieciom (ciotkom i wujom zmarłego), a udział zmarłego dziecka dziadka — jego dzieciom, czyli kuzynom spadkodawcy (art. 934 § 1, 2 i 2¹ k.c.). Po 15 listopada 2023 r. (tj. dla spadków otwartych od 16 listopada 2023 r.) linia kończy się na kuzynach (art. 934 § 2¹ k.c., nowelizacja z 28 lipca 2023 r.); wcześniejsze spadki podlegają dawnym, szerszym regułom.
5. Pasierbowie — dzieci małżonka zmarłego, których żadne z rodziców nie dożyło otwarcia spadku (art. 934¹ k.c.).
6. Gmina ostatniego miejsca zamieszkania zmarłego, a gdy nie da się go ustalić albo było za granicą — Skarb Państwa (art. 935 k.c.).

Granicę wyznacza nie liczba pokoleń, lecz ustawowy krąg krewnych: w linii zstępnych bez ograniczenia, w linii dziadków — do kuzynów (spadki otwarte po 15 listopada 2023 r.). Kuzyn odpowiada za długi po bracie ciotecznym tylko wtedy, gdy małżonek, zstępni, rodzice, rodzeństwo i zstępni rodzeństwa zmarłego nie żyją, odrzucili spadek albo nigdy ich nie było, a ponadto rodzic kuzyna i przynajmniej jedno z dziadków, przez których jest on spokrewniony ze zmarłym, nie dożyli otwarcia spadku albo spadek odrzucili; żyjące ciotki i wujowie zmarłego nie zamykają kuzynowi drogi do spadku (art. 934 § 1, 2 i 2¹ oraz art. 1020 k.c.).

Kaskada odrzuceń — od kiedy biegnie termin dla dalszych spadkobierców

Odrzucenie spadku przez jedną osobę przesuwa spadek na następną, a termin na odrzucenie spadku biegnie dla każdej z nich osobno — od dnia, w którym dowiedziała się o tytule swego powołania (art. 1015 § 1 i art. 1020 k.c.). Dla dalszego spadkobiercy jest to dzień, w którym dowiedział się, że bliżsi krewni spadek odrzucili albo że ich nie ma. Według uchwały Sądu Najwyższego z 19 października 2018 r. (III CZP 36/18) odrzucenie spadku przez osobę, dla której termin jeszcze nie zaczął biec, jest bezskuteczne — rodzeństwo nie może więc odrzucić spadku „na zapas", zanim odpadną zstępni zmarłego i przynajmniej jedno z jego rodziców — przez odrzucenie spadku albo dlatego, że nie dożyli jego otwarcia (art. 932 § 1 i 4 k.c.).

• Dzieci i wnuki. Gdy syn odrzuca spadek po ojcu, jego udział przypada jego dzieciom (art. 931 § 2 i art. 1020 k.c.). Za małoletnie dzieci oświadczenie składają rodzice — bez zezwolenia sądu, gdy dziecko dochodzi do spadku wskutek odrzucenia przez rodzica i spełnione są warunki opisane na stronie odrzucenie spadku w imieniu małoletniego (art. 101 § 4 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego); gdy zezwolenie jest wymagane, bieg terminu ulega zawieszeniu na czas postępowania o zezwolenie (art. 1015 § 1² k.c.). Termin dziecka biegnie w praktyce od dnia odrzucenia spadku przez rodzica.
• Rodzice, potem rodzeństwo i bratankowie, na końcu linia dziadków. Każda kolejna grupa dochodzi do spadku, gdy odpadnie poprzednia — z wyjątkiem rodzeństwa, które wchodzi już w miejsce jednego z rodziców, gdy ten nie dożył otwarcia spadku albo spadek odrzucił (art. 932 § 4 k.c.). Gdy brat zmarłego odrzuca, w jego miejsce wchodzą jego dzieci — z nowym, własnym terminem.

Sąd spadku zawiadamia o odrzuceniu spadku znane mu osoby powołane do dziedziczenia (art. 643 k.p.c.); odrzucający wymienia w oświadczeniu znanych mu spadkobierców ustawowych (art. 641 § 2 k.p.c.). Termin biegnie jednak od dnia, w którym spadkobierca dowiedział się o tytule swego powołania — niezależnie od źródła tej wiedzy, także od rodziny; warto zapisać datę i okoliczności, bo w razie sporu może być konieczne wykazanie, kiedy zaczął biec termin. Do zachowania terminu wystarcza złożenie w sądzie wniosku o odebranie oświadczenia (art. 1015 § 1¹ k.c.): generator wniosku przygotowuje go (opłata sądowa 100 zł — art. 49 ust. 1 pkt 4 ustawy o kosztach sądowych w sprawach cywilnych), a kalkulator terminów wylicza datę końcową.

Kaskada ma koniec: gmina i Skarb Państwa nie mogą odrzucić spadku i przyjmują go z mocy prawa z dobrodziejstwem inwentarza (art. 1023 k.c.); odpowiedzialność nie wraca do krewnych, którzy skutecznie odrzucili spadek.

Dobrodziejstwo inwentarza — co naprawdę chroni, a czego nie

Przyjęcie spadku z dobrodziejstwem inwentarza ogranicza odpowiedzialność za długi spadkowe do wartości stanu czynnego spadku ustalonej w wykazie inwentarza albo spisie inwentarza (art. 1031 § 2 k.c.) — granicą jest kwota, nie konkretne przedmioty, więc wierzyciel może egzekwować należność także z majątku prywatnego spadkobiercy, ale tylko do tej wysokości. W procesie z wierzycielem trzeba wykazać przyjęcie z dobrodziejstwem inwentarza (aktem poświadczenia dziedziczenia albo postanowieniem) i wnieść o zastrzeżenie ograniczenia w wyroku; jeżeli spadkobierca nie bierze udziału w procesie i sąd nie dowie się o przyjęciu z dobrodziejstwem inwentarza, może się zdarzyć, że wyrok nie będzie zawierał takowego zastrzeżenia — wówczas w toku egzekucji prowadzonej przez komornika nie można się już na ograniczenie powołać (art. 319 i art. 837 k.p.c.). Kto spłaca niektóre długi, choć o innych wiedział albo mógł się o nich dowiedzieć przy należytej staranności, odpowiada za pominięte długi ponad wartość aktywów — do wysokości, w jakiej zaspokoiłby je, spłacając wszystkie należycie; nie dotyczy to spadkobiercy bez pełnej zdolności do czynności prawnych (np. małoletniego) ani takiego, co do którego istnieje podstawa do ubezwłasnowolnienia (art. 1032 § 2 k.c.). Więcej — o wykazie i spisie inwentarza, kosztach i skutkach pominięcia składników spadku — w poradniku spadek z długami.

Długi z działalności gospodarczej zmarłego

Kredyt obrotowy, leasing, niezapłacone faktury, zaległe składki ZUS i podatki przedsiębiorcy prowadzącego jednoosobową działalność gospodarczą są jego długami osobistymi — a więc długami spadkowymi (art. 922 § 1 k.c.). Do odpowiedzialności spadkobierców za podatki stosuje się przepisy Kodeksu cywilnego o przyjęciu i odrzuceniu spadku oraz o odpowiedzialności za długi spadkowe (art. 98 § 1 Ordynacji podatkowej); to samo dotyczy składek ZUS (art. 31 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych). Odrzucenie spadku zwalnia więc co do zasady także z długów wobec urzędu skarbowego i ZUS (art. 1020 k.c.) — wyjątek dotyczy zarządu sukcesyjnego, o czym niżej.

Majątek przedsiębiorstwa należący do zmarłego (gdy był w majątku wspólnym małżonków — jego udział) wchodzi do stanu czynnego spadku i podnosi granicę odpowiedzialności (art. 922 § 1 i art. 1031 § 2 k.c.). Zarząd sukcesyjny pozwala prowadzić przedsiębiorstwo po śmierci właściciela, ale nie zmienia odpowiedzialności spadkobierców za długi powstałe za jego życia — ustawa o zarządzie sukcesyjnym przedsiębiorstwem osoby fizycznej odrębnie reguluje odpowiedzialność za zobowiązania związane z prowadzeniem przedsiębiorstwa w spadku (art. 32 tej ustawy); kto uczestniczył w powołaniu zarządcy i potem spadek odrzucił, odpowiada za zobowiązania podatkowe przedsiębiorstwa w spadku powstałe do dnia odrzucenia (art. 97a § 2 Ordynacji podatkowej), a na tej samej zasadzie — za składki (art. 31 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych).

Jak sprawdzić, czy jesteś „następny w kolejce"

1. Ustal, kto z bliższych krewnych żyje i czy odrzucił spadek — z jaką datą; poproś o kopię protokołu albo aktu notarialnego.
2. Informacja z sądu spadku (sąd rejonowy ostatniego miejsca zwykłego pobytu zmarłego — art. 507 i art. 628 k.p.c.), czy wpłynęły oświadczenia o odrzuceniu spadku albo wniosek o stwierdzenie nabycia spadku — jeżeli nie jesteś uczestnikiem postępowania, do jej uzyskania konieczne może być dostateczne usprawiedliwienie przez Ciebie potrzeby wglądu w akta (art. 525 k.p.c.).
3. Sprawdź w Rejestrze Spadkowym, czy nie zarejestrowano już aktu poświadczenia dziedziczenia albo postanowienia o stwierdzeniu nabycia spadku (art. 95ha i art. 95i § 2 ustawy – Prawo o notariacie).
4. Policz termin w kalkulatorze i jeżeli decyzją jest odrzucenie, złóż wniosek albo oświadczenie przed jego upływem (art. 1015 § 1 i § 1¹ k.c.).

Pytania i odpowiedzi

Czytaj też

Marcin Marusiński — radca prawny (nr wpisu ŁD-M-1936), prowadzi sprawy spadkowe i gospodarcze, w szczególności dotyczące przedsiębiorstw po śmierci właściciela. Autor serwisów spadekpofirmie.pl i pozewdosadu.pl. Więcej: marusinski.pl