Odrzucenie spadku w imieniu małoletniego dziecka — kiedy bez sądu, kiedy ze zgodą sądu

Po odrzuceniu przez rodzica spadek przechodzi na dziecko

Spadkobierca, który odrzucił spadek, jest traktowany tak, jakby nie dożył jego otwarcia (art. 1020 k.c.). Jeżeli dziedziczył z ustawy jako zstępny, brat lub siostra spadkodawcy (albo ich zstępny) lub dziadek, jego udział przypada jego zstępnym (art. 931 § 2, art. 932 § 5 i art. 934 § 2–2¹ k.c.), a jeżeli jako rodzic spadkodawcy — rodzeństwu spadkodawcy, a więc także jego dzieciom (art. 932 § 4 k.c.). Jeżeli spadkodawca prowadził jednoosobową działalność gospodarczą, do spadku wchodzą jego długi osobiste: kredyty obrotowe, raty leasingowe, zaległe składki i podatki (art. 922 § 1 k.c.; podatki — art. 97 § 1 Ordynacji podatkowej; składki — art. 31 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych w zw. z art. 97 § 1 Ordynacji podatkowej). Odrzucenie spadku przez dorosłe dziecko przedsiębiorcy przenosi więc powołanie do spadku na wnuki — niezależnie od ich wieku. Komu i do którego stopnia pokrewieństwa przypadają długi, opisuje strona Kto dziedziczy długi po zmarłym.

Dopóki rodzic sam nie odrzucił spadku, dziecko nie jest powołane do dziedziczenia i nie ma czego odrzucać w jego imieniu. Oświadczenie złożone z wyprzedzeniem, zanim rodzic odrzucił spadek, nie wywołuje skutku (art. 1012 i art. 1020 k.c.), a oświadczenie złożone pod warunkiem jest nieważne (art. 1018 § 1 k.c.). Kolejność jest zatem istotna i przedstawia się następująco: najpierw odrzuca rodzic, potem — tego samego dnia lub później — składa oświadczenie w imieniu dziecka.

Dziecko ma własny termin na odrzucenie spadku: sześć miesięcy od dnia, w którym rodzic, jako jego przedstawiciel ustawowy, dowiedział się o tytule powołania dziecka (art. 1015 § 1 k.c.). Jeżeli przedstawicielem ustawowym dziecka jest rodzic, który sam odrzucił spadek, wie on o powołaniu dziecka najpóźniej w chwili własnego odrzucenia, dlatego w praktyce termin dziecka liczy się od tego dnia. Brak oświadczenia w terminie oznacza przyjęcie spadku z dobrodziejstwem inwentarza (art. 1015 § 2 k.c.): dziecko odpowiada za długi tylko do wartości aktywów, ale zostaje spadkobiercą — wartość tę trzeba wykazać wykazem albo spisem inwentarza, a długi rozliczyć z wierzycielami spadkodawcy (art. 1031 § 2 k.c.).

Spadkobiercą może być również dziecko poczęte przed śmiercią spadkodawcy, jeżeli urodzi się żywe (art. 927 § 2 k.c.). Oświadczenie w jego imieniu rodzice składają po urodzeniu — dopiero wtedy przysługuje im władza rodzicielska; dla dziecka poczętego, lecz jeszcze nieurodzonego, można ustanowić jedynie kuratora (art. 182 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego — k.r.o.).

Bez zezwolenia sądu — cztery warunki i jak wygląda oświadczenie

Od 15 listopada 2023 r. rodzic może odrzucić spadek w imieniu dziecka bez zezwolenia sądu, jeżeli łącznie spełnione są następujące przesłanki (art. 101 § 4 k.r.o.):

• dziecko jest powołane do spadku wskutek wcześniejszego odrzucenia spadku przez rodzica — a nie obok rodzica ani w miejsce rodzica, który zmarł przed spadkodawcą;
• oświadczenie składa rodzic, któremu przysługuje władza rodzicielska w zakresie zarządu majątkiem dziecka;
• drugi rodzic mający władzę rodzicielską wyraża na to zgodę albo oboje składają oświadczenie wspólnie;
• spadek odrzucają także inni zstępni rodziców tego dziecka — w praktyce jego rodzeństwo powołane do tego spadku (pełnoletnie samodzielnie, małoletnie przez rodziców) oraz dzieci rodzeństwa, jeżeli wskutek odrzucenia doszły do dziedziczenia.

Oświadczenie składa się przed notariuszem albo w sądzie rejonowym miejsca zamieszkania lub pobytu składającego oświadczenie (art. 1018 § 3 k.c., art. 640 § 1 k.p.c.). Rodzic oświadcza w nim, pod rygorem odpowiedzialności karnej za złożenie fałszywego oświadczenia, że: przysługuje mu władza rodzicielska i w jakim zakresie; drugi rodzic wyraził zgodę (chyba że oświadczenie składają wspólnie); któreś z rodziców uprzednio odrzuciło spadek; spadek odrzucili inni zstępni rodziców dziecka (art. 641 § 3¹ i § 3² k.p.c.). Jedno oświadczenie może dotyczyć kilkorga dzieci (art. 641 § 3⁵ k.p.c.). Notariusz przesyła je do sądu spadku, a ten zawiadamia znane mu osoby, które wskutek odrzucenia dochodzą do dziedziczenia (art. 640 § 1 i art. 643 k.p.c.).

Kiedy zezwolenie sądu jest nadal konieczne i który sąd

Zezwolenie sądu jest potrzebne, gdy nie został spełniony choćby jeden z czterech warunków (art. 101 § 3 i § 4 k.r.o.). Typowe sytuacje:

• dziecko dziedziczy bezpośrednio: po własnym rodzicu (obok drugiego rodzica), po dziadku, którego syn lub córka zmarli wcześniej, albo z testamentu, w którym spadkodawca powołał wnuka;
• dziecko dziedziczy obok rodzica;
• rodzice nie są zgodni co do odrzucenia;
• pełnoletni brat lub siostra dziecka spadek przyjmuje albo nie składa żadnego oświadczenia;
• w imieniu dziecka działa nie rodzic, lecz opiekun, na przykład dziadkowie po śmierci rodziców. Uproszczona ścieżka dotyczy wyłącznie rodziców (art. 101 § 4 k.r.o.): opiekun małoletniego i opiekun osoby ubezwłasnowolnionej całkowicie potrzebują zezwolenia sądu zawsze (art. 156 i art. 175 k.r.o.), a przy ubezwłasnowolnieniu częściowym zakres uprawnień kuratora określa sąd (art. 181 § 1 k.r.o.).

Wniosek o zezwolenie składa się do sądu opiekuńczego, czyli do wydziału rodzinnego sądu rejonowego właściwego dla miejsca zamieszkania dziecka (art. 568 i art. 569 § 1 k.p.c.). Wyjątek: jeżeli toczy się już postępowanie o stwierdzenie nabycia spadku, zezwolenie wydaje sąd spadku (sąd rejonowy ostatniego miejsca zwykłego pobytu spadkodawcy), a wniosek złożony do sądu opiekuńczego jest przekazywany sądowi spadku (art. 640¹ § 1 i 2 oraz art. 628 k.p.c.). Taką sprawę może wszcząć także wierzyciel spadkodawcy jako osoba mająca w tym interes (art. 1025 § 1 k.c.). We wniosku trzeba wykazać, że odrzucenie leży w interesie dziecka: opisać skład spadku i udokumentować długi (jak je ustalić, opisuje strona Spadek z długami). Opłata sądowa od wniosku wynosi 100 zł (art. 23 pkt 1 ustawy o kosztach sądowych w sprawach cywilnych — u.k.s.c.).

Na czas postępowania o wydanie zezwolenia bieg sześciomiesięcznego terminu dziecka ulega zawieszeniu — od złożenia wniosku do prawomocnego zakończenia sprawy (art. 1015 § 1² k.c.). Przed nowelizacją taką ochronę dawało jedynie orzecznictwo — uchwała siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z 22 maja 2018 r. (III CZP 102/17), zgodnie z którą termin nie może skończyć się przed prawomocnym zakończeniem postępowania o zezwolenie, a oświadczenie należy złożyć niezwłocznie po nim. Od 15 listopada 2023 r. zawieszenie wynika wprost z ustawy. Po uprawomocnieniu się zezwolenia rodzic składa oświadczenie u notariusza albo w sądzie, przedstawiając odpis postanowienia ze stwierdzeniem prawomocności.

Dokumenty i koszty

U notariusza lub w sądzie potrzebne będą zwykle:

• odpis skrócony aktu zgonu spadkodawcy;
• odpis skrócony aktu urodzenia dziecka i jego numer PESEL;
• wypis aktu notarialnego albo odpis protokołu sądowego z oświadczeniem rodzica o odrzuceniu spadku — zbędny, gdy rodzic odrzuca spadek tego samego dnia u tego samego notariusza;
• wypisy oświadczeń pełnoletniego rodzeństwa dziecka o odrzuceniu spadku;
• gdy było zezwolenie sądu: odpis postanowienia ze stwierdzeniem prawomocności;
• dane znanych spadkobierców ustawowych i informacja o testamentach — oświadczenie musi je wymieniać (art. 641 § 2 k.p.c.).

Koszty. Taksa notarialna za oświadczenie o przyjęciu lub odrzuceniu spadku wynosi maksymalnie 50 zł netto (61,50 zł z VAT), a wypis — do 6 zł netto za każdą rozpoczętą stronę; notariusz liczy osobno oświadczenie rodzica i oświadczenie w imieniu dzieci (§ 8 pkt 9, § 11 ust. 3 i § 12 ust. 1 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 28 czerwca 2004 r. w sprawie maksymalnych stawek taksy notarialnej; VAT 23% — art. 146ef ust. 1 pkt 1 ustawy o podatku od towarów i usług). W sądzie opłata od wniosku o odebranie oświadczenia wynosi 100 zł (art. 49 ust. 1 pkt 4 u.k.s.c.); jeżeli w jednym piśmie są wniosek rodzica i wniosek w imieniu dziecka, opłatę pobiera się od każdego osobno (art. 49 ust. 2 u.k.s.c.). Opłata od wniosku o zezwolenie sądu wynosi 100 zł (art. 23 pkt 1 u.k.s.c.). Własny wniosek do sądu przygotuje generator, a terminy policzy kalkulator terminów.

Pytania i odpowiedzi

Czytaj też

Marcin Marusiński — radca prawny (nr wpisu ŁD-M-1936), prowadzi sprawy spadkowe i gospodarcze, w szczególności dotyczące przedsiębiorstw po śmierci właściciela. Autor serwisów spadekpofirmie.pl i pozewdosadu.pl. Więcej: marusinski.pl