Firma w spadku: co wygasa, co trwa i co trzeba zdecydować

Jednoosobowa działalność gospodarcza

Z chwilą śmierci przedsiębiorca znika z obrotu, a jego przedsiębiorstwo — maszyny, towar, umowy, należności, długi, pracownicy — staje się przedsiębiorstwem w spadku (art. 2 ust. 1 ustawy o zarządzie sukcesyjnym przedsiębiorstwem osoby fizycznej). Bez zarządu sukcesyjnego: umowy o pracę wygasają po 30 dniach od śmierci pracodawcy — także wtedy, gdy zarządcę powołano dopiero po śmierci — chyba że przed upływem tego terminu porozumiano się na piśmie co do ich kontynuacji (art. 63² § 5 k.p.), bank blokuje rachunek firmowy (dalej prowadzi go tylko przy zarządzie sukcesyjnym — art. 59c ust. 1 Prawa bankowego), a dostęp do niego jest możliwy dopiero po stwierdzeniu nabycia spadku albo zarejestrowaniu aktu poświadczenia dziedziczenia (art. 1027 k.c.); koncesje, zezwolenia i licencje wygasają z upływem 6 miesięcy od śmierci, o ile nie złożono wniosku o ich przeniesienie (art. 37 ust. 1 pkt 2 i art. 42 ust. 1 ustawy o zarządzie sukcesyjnym); jeżeli w ciągu 2 miesięcy nie powołano zarządcy, nie można już kontynuować działalności pod NIP-em zmarłego (art. 12 ust. 10 ustawy o zarządzie sukcesyjnym; art. 12 ust. 1b ustawy z dnia 13 października 1995 r. o zasadach ewidencji i identyfikacji podatników i płatników; w zakresie VAT — art. 15 ust. 1a ustawy o VAT). Umowy z kontrahentami (najem, dostawy, leasing) co do zasady trwają (art. 922 § 1 k.c.), ale ich wykonywanie wymaga kogoś uprawnionego — do czasu ustanowienia zarządu sukcesyjnego każda ze stron może powstrzymać się ze spełnieniem świadczenia, a kontrahent traci to prawo, gdy spadkobierca albo małżonek mający udział w przedsiębiorstwie zaoferuje mu świadczenie wzajemne (art. 30 ust. 2 ustawy o zarządzie sukcesyjnym); w praktyce kontrahenci wstrzymują współpracę, dopóki nie wiedzą, kto jest po drugiej stronie. Rozwiązaniem przejściowym jest zarząd sukcesyjny; docelowym — jedna z trzech dróg opisanych niżej.

Spółka cywilna

Spółka cywilna to umowa między wspólnikami, nie odrębny podmiot (art. 860 § 1 k.c.). Śmierć wspólnika powoduje wygaśnięcie jego członkostwa; spadkobiercy wchodzą na jego miejsce, gdy umowa spółki tak stanowi (art. 872 k.c.), a bez takiej klauzuli — tylko gdy ustanowiono zarząd sukcesyjny i pozostali wspólnicy zgodzą się na ich wejście albo nie sprzeciwią się na piśmie w ciągu 14 dni od zawiadomienia (art. 47 ust. 1–2 ustawy o zarządzie sukcesyjnym); w przeciwnym razie należy im się rozliczenie udziału (wypłata wartości wkładu i części majątku według zasad z art. 871 k.c.). W spółce dwuosobowej śmierć jednego wspólnika prowadzi do rozwiązania spółki najpóźniej z upływem 2 miesięcy od śmierci, jeżeli wcześniej nie ustanowiono zarządu sukcesyjnego; gdy zarząd ustanowiono, spółka trwa ze spadkobiercami — chyba że umowa nie przewiduje ich wejścia, a pozostały wspólnik złoży zarządcy pisemny sprzeciw (art. 48 ust. 1 i 3 ustawy o zarządzie sukcesyjnym). Od 2018 r. spadkobiercy, którzy przyjęli spadek (a także małżonek mający udział w przedsiębiorstwie), mogą w ciągu 2 miesięcy od śmierci powołać — za zgodą osób, którym łącznie przysługuje ponad 85/100 udziału — zarządcę sukcesyjnego do wykonywania praw zmarłego wspólnika (art. 12 ust. 1, 3 i 10 oraz art. 46–47 ustawy o zarządzie sukcesyjnym). Wniosek: przeczytaj umowę spółki w pierwszym tygodniu.

Spółka jawna i inne spółki osobowe

Śmierć wspólnika spółki jawnej jest przyczyną jej rozwiązania (art. 58 § 1 pkt 4 k.s.h.), chyba że umowa spółki stanowi inaczej albo pozostali wspólnicy niezwłocznie postanowią o kontynuowaniu (art. 64 k.s.h.). Spadkobiercy mogą — jeśli umowa to przewiduje — wstąpić do spółki; spadkobierca może też, w ciągu 6 miesięcy od stwierdzenia nabycia spadku, żądać przekształcenia spółki w spółkę komandytową i przyznania mu statusu komandytariusza, a spółka powinna to żądanie uwzględnić, chyba że pozostali wspólnicy podejmą uchwałę o jej rozwiązaniu (art. 583 § 1 i 4 k.s.h.). Znów: najwięcej zależy od umowy spółki. Inaczej jest w spółce komandytowej: śmierć komandytariusza nie powoduje jej rozwiązania, a jego spadkobiercy wskazują spółce jedną osobę do wykonywania ich praw (art. 124 § 1 k.s.h.).

Spółka z ograniczoną odpowiedzialnością

Ta forma prawna działalności to całkowicie odrębny od wspólników byt prawny z osobowością prawną (art. 12 k.s.h.): spółka istnieje dalej, a udziały zmarłego wchodzą do spadku i przechodzą na spadkobierców (art. 922 § 1 k.c.). Umowa spółki może jednak ograniczyć lub wyłączyć wstąpienie spadkobierców — wtedy należy im się spłata na warunkach, które umowa musi określić; bez nich ograniczenie lub wyłączenie jest bezskuteczne (art. 183 § 1 k.s.h.). Prawdziwy problem pojawia się, gdy zmarły był jedynym członkiem zarządu: jego mandat wygasł ze śmiercią (art. 202 § 4 k.s.h.), spółka istnieje, ale nie ma kto jej reprezentować, a spadkobiercy mogą powołać nowy zarząd dopiero, gdy wykażą spółce swoje prawa do udziałów (postanowienie o stwierdzeniu nabycia spadku lub zarejestrowany akt poświadczenia dziedziczenia — art. 1027 k.c., art. 187 § 1 k.s.h.). W tym czasie konta, umowy i pracownicy spółki zostają „w zawieszeniu”. Dlatego szybkie potwierdzenie praw do spadku (u notariusza — akt poświadczenia dziedziczenia, jeśli wszyscy spadkobiercy są zgodni; art. 1025 § 1 k.c., art. 95b i art. 95c § 2 pkt 1 Prawa o notariacie) jest tu ważniejsze niż w jakiejkolwiek innej sytuacji.

Trzy drogi po okresie przejściowym

1. Przejęcie firmy przez jednego ze spadkobierców — w drodze działu spadku (umownego u notariusza albo sądowego — art. 1037 § 1 i 3 k.c.), ze spłatą pozostałych (art. 1035 w zw. z art. 212 § 2 k.c.).
2. Sprzedaż przedsiębiorstwa — w całości, na rzecz pracownika, inwestora; zarząd sukcesyjny daje czas na znalezienie kupca — trwa najdłużej 2 lata od śmierci, a sąd z ważnych przyczyn może go przedłużyć do 5 lat (art. 59 ust. 1 pkt 7 i art. 60 ust. 1 ustawy o zarządzie sukcesyjnym).
3. Wniesienie przedsiębiorstwa do spółki — spadkobiercy zakładają spółkę i wnoszą przedsiębiorstwo w spadku aportem; jeśli jest to spółka kapitałowa (np. z o.o.), działalność gospodarcza otrzymuje swoją odrębną osobowość prawną i przestaje zależeć od życia jednej osoby (art. 12 k.s.h.; spółka osobowa osobowości prawnej nie ma, a śmierć wspólnika może prowadzić do jej rozwiązania — art. 58 § 1 pkt 4 k.s.h.).

Każda z tych dróg ma skutki podatkowe (PIT, VAT, podatek od spadków) — planuje się je z doradcą podatkowym, zanim cokolwiek zostanie podpisane.

Sukcesja zaplanowana za życia — pięć rzeczy, które warto przygotować

• wskazanie zarządcy sukcesyjnego w CEIDG (art. 9 ust. 1 pkt 1 ustawy o zarządzie sukcesyjnym; 0 zł — wniosek o wpis i o zmianę wpisu w CEIDG są wolne od opłat: art. 13 i art. 15 ust. 2 ustawy o CEIDG),
• prokura dla osoby, która ma poprowadzić jednoosobową działalność gospodarczą, z jednoczesnym zastrzeżeniem, że z chwilą śmierci właściciela stanie się ona zarządcą sukcesyjnym (art. 9 ust. 1 pkt 2 ustawy o zarządzie sukcesyjnym),
• testament notarialny z zapisem windykacyjnym obejmującym przedsiębiorstwo (art. 981¹ § 1 i § 2 pkt 3 k.c.) — żeby przedsiębiorstwo trafiło do jednej, wybranej osoby, a nie do wszystkich spadkobierców w częściach ułamkowych,
• przegląd umowy spółki pod kątem śmierci wspólnika,
• upoważnienia do rachunków i systemów (pełnomocnictwo co do zasady wygasa ze śmiercią mocodawcy — art. 101 § 2 k.c.; po śmierci działa dyspozycja wkładem na wypadek śmierci, ale tylko na rachunku osobistym — art. 56 ust. 1 Prawa bankowego, a rachunkiem firmowym dysponuje zarządca sukcesyjny — art. 59c ust. 2 Prawa bankowego).

Jeżeli prowadzisz jednoosobową działalność gospodarczą i czytasz to „na zapas” — to jedna z najlepszych inwestycji, jakie możesz zrobić dla rodziny. Każdy z pięciu dokumentów opisuje osobno strona Sukcesja firmy za życia. Zaplanuj sukcesję z radcą prawnym →

Pytania i odpowiedzi

Czytaj też

Marcin Marusiński — radca prawny (nr wpisu ŁD-M-1936), prowadzi sprawy spadkowe i gospodarcze, w szczególności dotyczące przedsiębiorstw po śmierci właściciela. Autor serwisów spadekpofirmie.pl i pozewdosadu.pl. Więcej: marusinski.pl