Zarząd sukcesyjny: jak nie dać firmie umrzeć razem z właścicielem

Dwa sposoby powołania zarządcy

Za życia — najlepszy. Przedsiębiorca wskazuje zarządcę na piśmie (osobę fizyczną z pełną zdolnością do czynności prawnych, wobec której nie orzeczono prawomocnie zakazu prowadzenia działalności gospodarczej; zarządca musi wyrazić zgodę na piśmie — art. 8 i art. 9 ust. 2 ustawy z dnia 5 lipca 2018 r. o zarządzie sukcesyjnym przedsiębiorstwem osoby fizycznej i innych ułatwieniach związanych z sukcesją przedsiębiorstw) i zgłasza go do CEIDG (np. przez internet) — wniosek jest wolny od opłat (art. 13 w zw. z art. 15 ust. 2 ustawy z dnia 6 marca 2018 r. o Centralnej Ewidencji i Informacji o Działalności Gospodarczej i Punkcie Informacji dla Przedsiębiorcy). Może też zastrzec, że w chwili śmierci zarządcą stanie się uprzednio ustanowiony prokurent (art. 9 ust. 1 pkt 2 ustawy o zarządzie sukcesyjnym). Jeżeli przedsiębiorca złożył za życia wniosek o wpis zarządcy do CEIDG, z chwilą śmierci zarządca obejmuje JDG (jednoosobową działalność gospodarczą) automatycznie, bez notariusza i bez czekania na spadkobierców (art. 7 ust. 1 pkt 1 ustawy o zarządzie sukcesyjnym). Wyjątek: akt zgonu nie zawiera daty zgonu albo chwilę śmierci oznaczył sąd w postanowieniu o stwierdzeniu zgonu lub uznaniu za zmarłego — wtedy zarząd nie powstaje z chwilą śmierci, a zarządcę można powołać tylko po śmierci, jak niżej (art. 7 ust. 2 i art. 12 ust. 1).

Po śmierci — w ciągu 2 miesięcy. Jeżeli zarząd sukcesyjny nie powstał z chwilą śmierci (np. przedsiębiorca nikogo nie wskazał), zarządcę mogą powołać: małżonek mający udział w przedsiębiorstwie, spadkobierca ustawowy, który przyjął spadek, albo spadkobierca testamentowy lub zapisobierca windykacyjny, który przyjął spadek lub zapis, jeżeli z ogłoszonego testamentu wynika jego udział w przedsiębiorstwie (art. 12 ust. 1 ustawy o zarządzie sukcesyjnym). Po prawomocnym stwierdzeniu nabycia spadku albo zarejestrowaniu aktu poświadczenia dziedziczenia zarządcę może powołać już tylko właściciel przedsiębiorstwa w spadku (art. 12 ust. 2). Wymagana jest zgoda osób mających łącznie ponad 85/100 udziału w przedsiębiorstwie w spadku, a powołanie i każda ze zgód wymagają formy aktu notarialnego — notariusz sam zgłasza zarządcę do CEIDG, najpóźniej w następnym dniu roboczym; zarządca działa od chwili wpisu (art. 12 ust. 3, 7, 9 i 11 ustawy o zarządzie sukcesyjnym). Po upływie 2 miesięcy od śmierci uprawnienie wygasa (art. 12 ust. 10 ustawy o zarządzie sukcesyjnym; jeżeli akt zgonu nie zawiera daty zgonu albo zgon stwierdził sąd, termin biegnie od znalezienia zwłok albo uprawomocnienia się postanowienia) — nie można już wtedy kontynuować działalności pod NIP-em zmarłego (art. 12 ust. 1b ustawy z dnia 13 października 1995 r. o zasadach ewidencji i identyfikacji podatników i płatników).

Co zarządca może, a czego nie

Zarządca prowadzi przedsiębiorstwo w spadku w imieniu własnym, ale na rachunek właścicieli — spadkobierców, małżonka, zapisobiercy (art. 21 ust. 1 ustawy o zarządzie sukcesyjnym). Posługuje się NIP-em zmarłego i firmą z dopiskiem „w spadku” (art. 17 ust. 1 ustawy o zarządzie sukcesyjnym, art. 12 ust. 1b ustawy o zasadach ewidencji i identyfikacji podatników i płatników). Wykonuje prawa i obowiązki pracodawcy, wystawia faktury, płaci podatki, zawiera umowy w zakresie zwykłego zarządu (art. 22 ust. 1, art. 29 i art. 31 ust. 2 ustawy o zarządzie sukcesyjnym). Czynności przekraczające zwykły zarząd (np. sprzedaż nieruchomości wchodzącej w skład przedsiębiorstwa w spadku) wymagają zgody wszystkich właścicieli przedsiębiorstwa w spadku, a gdy jej brak — zezwolenia sądu (art. 22 ust. 2 ustawy o zarządzie sukcesyjnym); jeżeli czynność wymaga formy szczególnej, np. aktu notarialnego przy sprzedaży nieruchomości, zgodę wyraża się w tej samej formie (art. 22 ust. 3). Zarządca co do zasady nie odpowiada własnym majątkiem za zobowiązania zaciągnięte na rachunek właścicieli przedsiębiorstwa w spadku — odpowiadają za nie solidarnie właściciele (art. 32 i art. 33 ust. 1 ustawy o zarządzie sukcesyjnym) — ale odpowiada za szkodę wyrządzoną nienależytym wykonywaniem obowiązków (art. 33 ust. 2). Może pobierać wynagrodzenie — stosuje się odpowiednio przepisy Kodeksu cywilnego o zleceniu (art. 26 ustawy o zarządzie sukcesyjnym).

Pracownicy, konto, umowy, zezwolenia

Szczegółowo o umowach o pracę, ZUS, NIP, VAT i koncesjach: Pracownicy, ZUS, VAT i NIP po śmierci właściciela firmy.

• Pracownicy. Jeżeli zarząd sukcesyjny nie powstał z chwilą śmierci pracodawcy, umowy o pracę wygasają po 30 dniach od jego śmierci — chyba że przed upływem tego terminu spadkobierca (lub inna osoba uprawniona z art. 14 ustawy o zarządzie sukcesyjnym) albo zarządca sukcesyjny porozumie się z pracownikiem na piśmie co do kontynuacji stosunku pracy (art. 63² § 5 Kodeksu pracy). Umowa kontynuowana na tej podstawie trwa do dnia wygaśnięcia zarządu sukcesyjnego, a jeżeli zarządu nie ustanowiono — do upływu terminu na powołanie zarządcy, czyli 2 miesięcy od śmierci, chyba że strony uzgodnią wcześniejszy termin (art. 63² § 5, 6, 10 i 11 k.p.). Gdy zarządca został zgłoszony do CEIDG za życia przedsiębiorcy i zarząd powstał z chwilą śmierci, umowy trwają do wygaśnięcia zarządu sukcesyjnego (art. 63² § 3 pkt 2 i § 4 k.p.), a uprawnienia i obowiązki pracodawcy wykonuje zarządca (art. 31 ust. 2 ustawy o zarządzie sukcesyjnym).
• Rachunek bankowy. Bank blokuje rachunek zmarłego; jeżeli ustanowiono zarząd sukcesyjny, bank nadal prowadzi rachunek związany z działalnością, a dostęp do środków i prawo wydawania dyspozycji ma zarządca — od ustanowienia do wygaśnięcia zarządu (art. 59c ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. – Prawo bankowe). Bez zarządcy sukcesyjnego dostęp jest możliwy dopiero po wykazaniu praw do spadku — prawomocnym postanowieniem o stwierdzeniu nabycia spadku albo zarejestrowanym aktem poświadczenia dziedziczenia (art. 1027 k.c.) — a przy sporze między spadkobiercami sprawa sądowa może się przeciągnąć.
• Umowy z kontrahentami co do zasady trwają — poza umowami, których wykonanie zależy od osobistych przymiotów zmarłego (art. 922 § 1–2 k.c.); do czasu ustanowienia zarządu sukcesyjnego każda strona może jednak, jeżeli umowa nie stanowi inaczej, powstrzymać się ze spełnieniem świadczenia (kontrahent — dopóki spadkobierca lub inna osoba uprawniona nie zaofiaruje świadczenia wzajemnego), a bieg terminów umownych zostaje zawieszony (art. 30 ust. 1–3 ustawy o zarządzie sukcesyjnym) — w praktyce kontrahenci wstrzymują współpracę, dopóki nie wiedzą, kto jest po drugiej stronie. Pismo zarządcy sukcesyjnego do kontrahentów — z informacją o ustanowieniu zarządu i wpisie w CEIDG — pozwala te wątpliwości rozwiać.
• Koncesje, zezwolenia, licencje związane z przedsiębiorstwem co do zasady nie wygasają od razu (chyba że przepisy szczególne stanowią inaczej albo decyzja może być wydana wyłącznie osobie fizycznej — art. 36 ustawy o zarządzie sukcesyjnym) — zarządca może wystąpić o potwierdzenie możliwości ich wykonywania w terminie 3 miesięcy od ustanowienia zarządu; jeżeli tego nie zrobi, decyzja wygasa z upływem tego terminu (art. 37 ust. 1 pkt 1 i art. 38 ust. 1). Jeżeli zarząd sukcesyjny nie został ustanowiony, decyzje te wygasają z upływem 6 miesięcy od dnia śmierci przedsiębiorcy, o ile nie złożono wniosku o ich przeniesienie (art. 37 ust. 1 pkt 2 i art. 42 ust. 1).
• Podatki. Przedsiębiorstwo w spadku jest odrębnym podatnikiem PIT i kontynuuje rozliczenia VAT zmarłego — od otwarcia spadku do wygaśnięcia zarządu sukcesyjnego, a jeżeli zarządu nie ustanowiono — do upływu terminu na powołanie zarządcy, pod warunkiem że osoba uprawniona (np. spadkobierca) zgłosiła naczelnikowi urzędu skarbowego kontynuowanie przedsiębiorstwa (art. 1a ust. 2 ustawy o podatku dochodowym od osób fizycznych, art. 15 ust. 1a i 1b ustawy o podatku od towarów i usług, art. 12 ust. 1c ustawy o zasadach ewidencji i identyfikacji podatników i płatników).

Kiedy zarząd wygasa

Zarząd sukcesyjny jest rozwiązaniem tymczasowym: wygasa najpóźniej po 2 latach od śmierci przedsiębiorcy (art. 59 ust. 1 pkt 7 ustawy o zarządzie sukcesyjnym; sąd może go z ważnych przyczyn przedłużyć do 5 lat od śmierci — przepis mówi o przedłużeniu przed dniem wygaśnięcia zarządu, więc wniosek trzeba złożyć z wyprzedzeniem, art. 60 ust. 1), a wcześniej m.in.: po 2 miesiącach od śmierci, jeżeli w tym czasie nikt nie przyjął spadku ani zapisu windykacyjnego (chyba że zarządca działa na rzecz małżonka mającego udział w przedsiębiorstwie), z dniem działu spadku obejmującego przedsiębiorstwo, z uprawomocnieniem się stwierdzenia nabycia spadku (albo zarejestrowaniem aktu poświadczenia dziedziczenia), jeżeli całe przedsiębiorstwo nabył jeden spadkobierca lub zapisobierca windykacyjny, z dniem ogłoszenia upadłości przedsiębiorcy, a także po miesiącu od wykreślenia zarządcy z CEIDG (np. po jego odwołaniu), jeżeli w tym czasie nie powołano następcy (art. 59 ust. 1 pkt 1, 2, 4, 5 i 6). W tym czasie spadkobiercy powinni zdecydować: kto przejmuje działalność gospodarczą, czy ją zbyć, czy wnieść do spółki. Trzy drogi opisujemy w poradniku Firma w spadku.

Ile to kosztuje

Wskazanie zarządcy za życia — 0 zł (wniosek o wpis zarządcy do CEIDG jest wolny od opłat — art. 13 w zw. z art. 15 ust. 2 ustawy z dnia 6 marca 2018 r. o Centralnej Ewidencji i Informacji o Działalności Gospodarczej i Punkcie Informacji dla Przedsiębiorcy). Powołanie po śmierci u notariusza — taksa notarialna (rzędu kilkudziesięciu–kilkuset złotych plus wypisy; stawki maksymalne za akt powołania, każdą zgodę i oświadczenie zarządcy określa § 10b, a za wypisy § 12 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z 28 czerwca 2004 r. w sprawie maksymalnych stawek taksy notarialnej) i koszt ewentualnych pełnomocnictw. Wynagrodzenie zarządcy — umowne; jeżeli nie umówiono się o jego wysokość (ani o pracę bez wynagrodzenia), należy się wynagrodzenie odpowiadające wykonanej pracy (art. 26 ustawy o zarządzie sukcesyjnym w zw. z art. 735 § 1 i 2 k.c.). To ułamek tego, co kosztuje 30 dni przestoju w działalności gospodarczej.

Najczęstsze błędy

1. Czekanie, aż „załatwi się sprawy spadkowe” — po 2 miesiącach od śmierci wygasa uprawnienie do powołania zarządcy (art. 12 ust. 10 ustawy o zarządzie sukcesyjnym) i może już nie być czego ratować.
2. Brak zgody 85/100 — spadkobierca (lub małżonek) mający co najmniej 15/100 udziału w przedsiębiorstwie w spadku sam blokuje powołanie, bo potrzebna jest zgoda osób mających łącznie ponad 85/100 (art. 12 ust. 3 ustawy o zarządzie sukcesyjnym); wtedy pozostaje stwierdzenie nabycia spadku (przy sporze — w sądzie, bo notariusz poświadcza dziedziczenie tylko przy udziale wszystkich osób zainteresowanych: art. 95b ustawy z dnia 14 lutego 1991 r. – Prawo o notariacie) i działanie właścicieli.
3. Zarządca bez kompetencji — powołany „bo najbliższy”, niekoniecznie znający biznes.

Pytania i odpowiedzi

Czytaj też

Marcin Marusiński — radca prawny (nr wpisu ŁD-M-1936), prowadzi sprawy spadkowe i gospodarcze, w szczególności dotyczące przedsiębiorstw po śmierci właściciela. Autor serwisów spadekpofirmie.pl i pozewdosadu.pl. Więcej: marusinski.pl