Spadek z długami: co naprawdę dziedziczysz i jak nie odziedziczyć problemu

Trzy możliwości i ich skutki

• Przyjęcie proste — odpowiadasz za długi całym majątkiem, bez ograniczeń (art. 1031 § 1 k.c.).
• Przyjęcie z dobrodziejstwem inwentarza (domyślne po upływie 6 miesięcy bez oświadczenia — art. 1015 § 2 k.c.) — odpowiadasz za długi tylko do wartości aktywów spadku ustalonych w wykazie lub spisie inwentarza (art. 1031 § 2 zd. 1 k.c.). Uwaga: to ograniczenie kwoty, nie źródła — wierzyciel może sięgnąć do Twojego majątku, ale tylko do tej wysokości (art. 1030 zd. 2 k.c.).
• Odrzucenie — nie dziedziczysz nic: ani długów, ani majątku. Jesteś traktowany, jakbyś nie dożył otwarcia spadku (art. 1020 k.c.) — a to znaczy, że jeśli dziedziczysz z ustawy jako zstępny zmarłego (dziecko, wnuk), jego rodzic, brat lub siostra albo ich zstępny (np. bratanek) lub dziadek, do spadku dochodzą Twoje dzieci (art. 931 § 2, art. 932 § 4–5 i art. 934 § 2 k.c.).

Jak sprawdzić długi zmarłego — lista źródeł

1. Dokumenty domowe i w biurze: umowy kredytowe, leasingowe, pożyczki, faktury zakupowe, wezwania do zapłaty, korespondencja z komornikiem, księgi (KPiR / księgi rachunkowe) — u księgowej zmarłego.
2. Księgi wieczyste nieruchomości (ekw.ms.gov.pl) — dział IV: hipoteki (art. 25 ust. 1 pkt 4 ustawy z dnia 6 lipca 1982 r. o księgach wieczystych i hipotece).
3. Krajowy Rejestr Zadłużonych (krz.ms.gov.pl) — upadłości, restrukturyzacje, egzekucje umorzone z powodu bezskuteczności (art. 2 ust. 1 ustawy z dnia 6 grudnia 2018 r. o Krajowym Rejestrze Zadłużonych).
4. Banki — po uzyskaniu tytułu prawnego do spadku (np. postanowienia o stwierdzeniu nabycia spadku albo zarejestrowanego aktu poświadczenia dziedziczenia) spadkobierca — a przy firmie także zarządca sukcesyjny — może uzyskać zbiorczą informację o rachunkach zmarłego z Centralnej informacji o rachunkach (art. 92ba ust. 1 i art. 92bc ust. 1 ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. – Prawo bankowe); wcześniej, na podstawie samego aktu zgonu, bank udostępni tylko ograniczone dane.
5. ZUS i urząd skarbowy — zaległości składkowe i podatkowe (urząd skarbowy wyda zaświadczenie o znanych mu zobowiązaniach podatkowych zmarłego już osobie, która uprawdopodobni, że może być spadkobiercą — art. 306f § 1 ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. – Ordynacja podatkowa; w ZUS przygotuj dokumenty potwierdzające, że jesteś spadkobiercą).
6. Kontrahenci i pracownicy — niezapłacone faktury, zaległe wynagrodzenia, kaucje.

Wykaz inwentarza — dokument, który Cię chroni

Dobrodziejstwo inwentarza działa w pełni dopiero wtedy, gdy wartość aktywów jest ustalona (art. 1031 § 2 zd. 1 k.c.). Możesz to zrobić sam: wykaz inwentarza to prywatne zestawienie aktywów i długów spadku, składane w sądzie (spadku albo Twojego miejsca zamieszkania) na urzędowym formularzu albo u notariusza, który obejmuje wykaz protokołem — bez kosztownego spisu komorniczego (art. 1031¹ § 1 i art. 1031² § 1 k.c., art. 636³ § 1 i 2 k.p.c.). Alternatywa to spis inwentarza sporządzany przez komornika na podstawie postanowienia sądu spadku albo na wniosek złożony bezpośrednio komornikowi (art. 637 § 1 i art. 637¹ k.p.c.) — dokładniejszy, ale kosztowny. Wykaz musi być rzetelny, czyli sporządzony z należytą starannością: składniki majątku z ich wartością według stanu i cen z chwili otwarcia spadku, a długi z ich wysokością według stanu z tej chwili (art. 1031¹ § 3 k.c.). Kto podstępnie pominie w wykazie składniki spadku albo podstępnie wpisze do niego nieistniejące długi, traci ograniczenie odpowiedzialności w całości (art. 1031 § 2 zd. 2 k.c.); zwykła pomyłka tego skutku nie wywołuje, ale ujawnione później składniki lub długi trzeba do wykazu dopisać (art. 1031¹ § 4 k.c.). Zasada bezpieczeństwa: nie spłacaj żadnych długów przed sporządzeniem wykazu i nie spłacaj wybranych wierzycieli z pominięciem innych, o których wiesz albo przy należytej staranności mogłeś się dowiedzieć — za pominiętych możesz odpowiadać ponad wartość spadku, do wysokości, w jakiej musiałbyś ich zaspokoić, gdybyś spłacał należycie wszystkie długi (art. 1032 § 2 k.c.).

Odrzucenie spadku — kiedy i jak

Odrzucić spadek warto, gdy długi wyraźnie przewyższają majątek albo gdy nie chcesz uczestniczyć w żadnych postępowaniach po zmarłym. Termin: 6 miesięcy od dnia, w którym dowiedziałeś się o tytule powołania (art. 1015 § 1 k.c.; najczęściej: od dnia, w którym dowiedziałeś się o śmierci bliskiej osoby). Sposób: u dowolnego notariusza albo wnioskiem do sądu rejonowego właściwego dla Twojego miejsca zamieszkania lub pobytu (art. 1018 § 3 k.c. i art. 640 § 1 k.p.c.; opłata 100 zł — art. 49 ust. 1 pkt 4 ustawy o kosztach sądowych w sprawach cywilnych; sąd wyznacza posiedzenie, ale liczy się data złożenia wniosku — art. 1015 § 1¹ k.c.). Oświadczenia nie da się odwołać ani złożyć pod warunkiem (art. 1018 § 1 i 2 k.c.); odrzuca się cały spadek — nie da się odrzucić „tylko długów” (art. 1014 § 3 k.c.). Gotowy wniosek przygotuje generator wniosku o odrzucenie spadku.

Przegapiłem termin — czy coś się da zrobić?

Brak oświadczenia oznacza przyjęcie z dobrodziejstwem inwentarza (art. 1015 § 2 k.c.; dotyczy spadków otwartych od 18 października 2015 r.) — nie katastrofę, ale potrzebę sporządzenia wykazu albo spisu inwentarza i rozliczenia długów do wysokości aktywów (art. 1031 § 2 k.c.). Jest też furtka: jeżeli nie złożyłeś oświadczenia, bo nie wiedziałeś o długach mimo zachowania należytej staranności, możesz uchylić się od skutków niezłożenia oświadczenia z powodu błędu (art. 1019 § 2 k.c.). Wniosek składa się do sądu w ciągu roku od wykrycia błędu, jednocześnie z oświadczeniem o odrzuceniu spadku (art. 1019 § 1 pkt 2 i 3 w zw. z art. 88 § 2 k.c.). Sąd zbada, czy naprawdę nie mogłeś wiedzieć, bo uchylenie się wymaga jego zatwierdzenia (art. 1019 § 3 k.c.) — samo „nie interesowałem się” nie wystarczy (postanowienie SN z 30 czerwca 2005 r., IV CK 799/04), ale udokumentowane zaskoczenie długiem, o którym nie wiedziała nawet najbliższa rodzina, daje szanse.

Pytania i odpowiedzi

Czytaj też

Marcin Marusiński — radca prawny (nr wpisu ŁD-M-1936), prowadzi sprawy spadkowe i gospodarcze, w szczególności dotyczące przedsiębiorstw po śmierci właściciela. Autor serwisów spadekpofirmie.pl i pozewdosadu.pl. Więcej: marusinski.pl