Spis inwentarza przez komornika: kto może go żądać, gdzie złożyć wniosek, jak przebiega spis i jakie ma skutki

Kto może żądać spisu inwentarza

Sąd spadku wydaje postanowienie o sporządzeniu spisu inwentarza na wniosek osoby, która uprawdopodobni, że jest spadkobiercą, uprawnionym do zachowku lub zapisobiercą. Z takim wnioskiem mogą wystąpić także wykonawca testamentu, tymczasowy przedstawiciel oraz wierzyciel mający pisemny dowód należności przeciwko spadkodawcy (art. 637 § 1 k.p.c.). Spadkobierca, zapisobierca i uprawniony do zachowku nie muszą więc udowadniać swojego prawa; wystarczy je uprawdopodobnić (art. 243 k.p.c.; uchwała Sądu Najwyższego, dalej: SN, z 24 stycznia 2007 r., III CZP 149/06). Według tej uchwały spisu może żądać także spadkobierca wydziedziczony, jeżeli uprawdopodobni, że jest uprawniony do zachowku. Gdy spisu żąda wierzyciel, sąd spadku rozstrzyga o wniosku po wysłuchaniu spadkobiercy, chyba że wysłuchanie nie jest możliwe (art. 637 § 2 k.p.c.).

Wniosek do sądu spadku albo bezpośrednio do komornika

Pierwsza droga to wniosek do sądu spadku, czyli co do zasady sądu rejonowego ostatniego miejsca zwykłego pobytu spadkodawcy (art. 507 i art. 628 k.p.c.). Sąd spadku zarządza ogłoszenie o wydaniu postanowienia o sporządzeniu spisu na swojej stronie internetowej i tablicy ogłoszeń (art. 637 § 3 i art. 638¹ § 1 k.p.c.). Ogłoszenie poucza, że osoby uprawnione do złożenia wniosku mogą uczestniczyć w sporządzaniu spisu, w szczególności zgłaszać przedmioty należące do spadku, przedmioty zapisów windykacyjnych lub długi spadkowe (art. 638¹ § 4 k.p.c.). Na postanowienie w przedmiocie spisu przysługuje zażalenie, a gdy wydał je referendarz sądowy — skarga (art. 637 § 4 i art. 398²² § 1 k.p.c.). Wnioskodawca składa komornikowi postanowienie o sporządzeniu spisu, zaopatrzone z urzędu we wzmiankę o wykonalności (art. 638² § 1 i 2 k.p.c.).

Druga droga to wniosek zgłoszony bezpośrednio komornikowi, który byłby właściwy do wykonania postanowienia sądu spadku o sporządzeniu spisu (art. 637¹ § 1 k.p.c.). Komornik przystępuje wtedy niezwłocznie do sporządzenia spisu i zawiadamia o tym sąd spadku, który wydaje postanowienie w przedmiocie spisu. Jeżeli sąd oddali albo odrzuci taki wniosek albo umorzy postępowanie, spis sporządzony przez komornika rodzi takie same skutki jak złożenie wykazu inwentarza (art. 637¹ § 2 k.p.c.).

Komornik wykonuje czynności na obszarze swojego rewiru, czyli na obszarze właściwości sądu rejonowego, przy którym działa (art. 8 ust. 1 i 2 ustawy o komornikach sądowych, dalej: u.k.s.). Prawo wyboru komornika, które wierzyciel ma m.in. w sprawach egzekucyjnych, nie obejmuje sporządzania spisu inwentarza (art. 10 ust. 1 w zw. z art. 3 ust. 3 pkt 1–2a i pkt 3 u.k.s.).

Opłata sądowa od składanego w sądzie spadku wniosku o sporządzenie spisu inwentarza wynosi 100 zł (art. 49 ust. 1 pkt 3 ustawy o kosztach sądowych w sprawach cywilnych); opłata komornicza wynosi 400 zł i uiszcza się ją wraz z wnioskiem do komornika, a niezależnie od opłat komornikowi przysługuje zwrot niezbędnych wydatków, w tym należności biegłych (art. 40 pkt 2, art. 22 ust. 1, art. 5 i art. 6 pkt 1 ustawy o kosztach komorniczych).

Jak komornik sporządza spis

O terminie sporządzenia spisu komornik zawiadamia m.in. wnioskodawcę, uczestników postępowania oraz spadkobierców, których miejsce pobytu jest znane; niestawiennictwo tych osób nie wstrzymuje czynności (art. 638⁷ k.p.c.).

Komornik z urzędu ustala i zamieszcza w spisie przedmioty należące do spadku, przedmioty zapisów windykacyjnych oraz długi spadkowe (art. 638⁸ § 3 k.p.c.). Wartość tych przedmiotów komornik określa według stanu i cen z chwili otwarcia spadku, czyli śmierci spadkodawcy, a wysokość długów — według stanu z tej chwili (art. 638⁸ § 2 k.p.c., art. 924 Kodeksu cywilnego, dalej: k.c.). W spisie wykazuje też wartość stanu czynnego spadku, czyli jego aktywów, z uwzględnieniem wartości rzeczy i praw spornych (art. 638⁸ § 4 k.p.c.). Spis sporządza się w obecności dwóch świadków powołanych przez komornika, a protokół spisu podpisują wszyscy obecni (art. 638⁸ § 5 w zw. z art. 638⁴ § 1 i 3 k.p.c.). Odpowiednio stosuje się też art. 947–949 k.p.c. o opisie i oszacowaniu nieruchomości w egzekucji; podstawą oszacowania nieruchomości jest operat szacunkowy (art. 638⁸ § 5 i art. 948 § 1 k.p.c.).

Ruchomości i nieruchomości zamieszczone w spisie pozostawia się w posiadaniu osób, które nimi władają, z wyjątkiem ruchomości złożonych do depozytu sądowego (art. 638¹⁰ § 1 k.p.c.). Jeżeli zachodzą podstawy do zabezpieczenia spadku z urzędu, komornik zawiadamia o tym sąd właściwy do zabezpieczenia spadku (art. 638¹⁰ § 2 k.p.c.).

Jeżeli później ujawni się przedmiot należący do spadku, przedmiot zapisu windykacyjnego albo dług spadkowy niezamieszczony w spisie, sąd spadku wydaje postanowienie o sporządzeniu uzupełniającego spisu inwentarza. Z urzędu wydaje je w tych przypadkach, w których z urzędu wydaje się postanowienie o sporządzeniu spisu (art. 638¹¹ k.p.c.).

Na czynność komornika przysługuje skarga do sądu, wnoszona do komornika, który jej dokonał; nie przysługuje m.in. na zawiadomienie o terminie (art. 638² § 4 w zw. z art. 767 § 1, 1¹ i 5 k.p.c.). Tygodniowy termin na skargę biegnie od dnia dokonania czynności, jeżeli skarżący był przy niej obecny lub zawiadomiony o jej terminie. W innych przypadkach biegnie od dnia zawiadomienia o dokonaniu czynności, a w braku zawiadomienia — od dnia, w którym skarżący się o niej dowiedział (art. 767 § 4 k.p.c.).

Skutki spisu dla spadkobierców i wierzycieli

Przy przyjęciu spadku z dobrodziejstwem inwentarza wartość stanu czynnego ustalona w spisie wyznacza granicę odpowiedzialności spadkobiercy za długi spadkowe (art. 1031 § 2 zd. 1 k.c.); zasady tej odpowiedzialności opisuje poradnik kto dziedziczy długi. Od chwili sporządzenia spisu spadkobierca spłaca długi spadkowe zgodnie ze spisem (art. 1031³ § 2 k.c.). Wierzyciel, który zażądał spisu, nie może odmówić przyjęcia należnego mu świadczenia, choćby dług nie był jeszcze wymagalny (art. 1031⁴ k.c.).

Ograniczenie odpowiedzialności odpada, jeżeli spadkobierca podstępnie nie podał do spisu przedmiotów należących do spadku lub przedmiotów zapisów windykacyjnych albo podstępnie podał do spisu nieistniejące długi (art. 1031 § 2 zd. 2 k.c.). Gdy po sporządzeniu spisu zachodzi wątpliwość, czy obejmuje on wszystkie przedmioty spadkowe i przedmioty zapisów windykacyjnych albo czy wpisane długi istnieją, sąd spadku może nakazać spadkobiercy wyjawienie przedmiotów spadkowych (art. 655 § 1 k.p.c.). W szczególności może zobowiązać go do złożenia oświadczenia, że żadnego przedmiotu spadkowego nie zataił ani nie usunął oraz że nie podał do spisu nieistniejących długów (art. 655 § 1 pkt 1 k.p.c.). Wierzyciel może o to wnosić tylko wtedy, gdy uprawdopodobni, że ujawniony w spisie stan czynny nie wystarcza na zaspokojenie długów spadkowych (art. 655 § 2 k.p.c.). Wobec spadkobiercy, który nie dopełni tych obowiązków, sąd stosuje środki przymusu (art. 660 § 1 k.p.c.).

Spis jest dokumentem urzędowym sporządzanym przez komornika, a nie przez osoby uczestniczące w tej czynności (wyrok SN z 25 czerwca 2020 r., II CSK 709/18). Strona, która zaprzecza prawdziwości spisu albo twierdzi, że zawarte w nim oświadczenia komornika są niezgodne z prawdą, powinna to udowodnić (art. 252 k.p.c.). Sąd, który w innej sprawie ustala skład i wartość spadku, powinien uwzględnić spis, ale nie jest nim związany i dokonuje ustaleń zgodnie ze stanem rzeczywistym (postanowienie SN z 16 grudnia 2020 r., V CSK 385/20).

Spis inwentarza, zarządca sukcesyjny i tymczasowy przedstawiciel

Przepis art. 637 § 1 k.p.c. nie wymienia zarządcy sukcesyjnego wśród osób, które mogą żądać spisu. Obowiązki zarządcy określa ustawa o zarządzie sukcesyjnym przedsiębiorstwem osoby fizycznej i innych ułatwieniach związanych z sukcesją przedsiębiorstw (dalej: u.z.s.). Niezwłocznie po ustanowieniu zarządu sukcesyjnego zarządca sporządza i składa przed notariuszem wykaz inwentarza przedsiębiorstwa w spadku, obejmujący składniki przedsiębiorstwa oraz długi spadkowe związane z działalnością gospodarczą zmarłego (art. 28 ust. 1 u.z.s.).

Wśród osób uprawnionych do żądania spisu jest natomiast tymczasowy przedstawiciel (art. 637 § 1 k.p.c.). Może on wykonywać prawa z udziału, który zmarły małżonek przedsiębiorcy miał w przedsiębiorstwie. Dotyczy to przedsiębiorcy wpisanego do Centralnej Ewidencji i Informacji o Działalności Gospodarczej (CEIDG), którego przedsiębiorstwo w chwili śmierci małżonka, niebędącego przedsiębiorcą wpisanym do CEIDG, stanowiło w całości mienie obojga małżonków (art. 60a ust. 1 i art. 60b ust. 1 u.z.s.).

Pytania i odpowiedzi

Czytaj też

Marcin Marusiński — radca prawny (nr wpisu ŁD-M-1936), prowadzi sprawy spadkowe i gospodarcze, w szczególności dotyczące przedsiębiorstw po śmierci właściciela. Autor serwisów spadekpofirmie.pl i pozewdosadu.pl. Więcej: marusinski.pl